مقدمه:
برخورداري از نعمت حيات مزيت و كمالي است كه به عنوان يك واقعيت ترديد ناپذير موجودات زنده را بر اشياي بي جان برتري و رحجان مي بخشد سهم و بهره موجودات زنده از حيات، حدود و درجات ان در همه جانداران يكسان نيست بلكه جنبه هاي متعدد و متفاوت و ناهمساني دارند بالاترين درجه بهره وري از نيروي حيات به انسان تعلق دارد بارزترين چهره هاي ان به صورت كمالات و كرامت هاي خاص و هدايت فطري انسان به پايبندي به اجتماع است و مقتضاي زندگي اجتماعي عليرغم وسعت و توان والاي انسان هميشه با تنش ها،برخوردها، غبار آلود شدن كمالات انساني و با ستيزه جويي ها قرين بوده است آنچه اين قسم رفتار بشري را تاكنون تعديل و در مسير صحيح هدايت نموده است آموزه هاي ديني و در يك كلام قانون بوده است درواقع قانون مجموع قواعد و مقررات جهت بهتز زيستن انسان در اجتماع است پديده اي كه از منبع وحي و هدايت تشريعي،الهام و از محيط رنگ تعلق مي پذيرد و در دنياي پر تحرك راه تحول و تكامل مي پيمايد ابرهاي جهالت و گمراهي را پشت سر مي گذارد و شتابان به سوي منبع فياض علم و معرفت قدم مي نهد و هر روز با تجربه جديد پا به عرصه ظهور مي گذارد. شيوه و روش هاي نوين و بهتري ارايه مي نمايد البته تحول در حقوق خصوصي به جهات عديده اي از جمله نزديكي ان به سنن اجتماعي و ريشه در مباني اعتقادي كندتر و گاه بدون تغيير در گذر ايام مسير خويش را در مي نوردد معهذا از شمول اين قاعده مستثني نبوده است چرا كه نيازهاي تازه بشري و شرايط و اوضاع و احوال اجتماعي و ايجاد پديده ها و زمينه هاي نوين احتياج به اشتغال را بيشتر از پيش مي طلبد و حقوق را كه عهده دار تفكر و طراحي براي آينده است گاه به دنبال خود مي كشد.امروزه با توسعه و گسترش علم حقوق و فن وكالت و عدم اطلاع ناكافي مردم از حقوق خود لزوم دفاع توسط وكيل دادگستري در محاكم براي احقاق حقوق افراد و همچنين مساعدت به دادگاه در راه برقراري عدالت بيش از پيش احساس ميگردد اهميت نقش وكلا در اجراي عدالت تا بدان جاست كه امروزه يكي از اصلي ترين معيار هاي سنجش عدالت دستگاه قضايي در جوامع حق دفاع و داشتن وكيل و ازادي و استقلال وكلا در انجام وظايف حرفه اي مي باشد زيرا عدالت واقعي محقق نميگردد مگر اينكه اصحاب دعوي و و كلاي انان بتوانند بدون هيچ ترس و واهمه اي اظهارات خود را ازادانه بيان نمايند و قاضي نيز بتواند با استقلال تام تصميمات لازم را اتخاذ نمايد وكلا مدافعان حق و بازوي عدالتند و جهت انجام وظيفه به نحو موثر و مطلوب ملزم به رعايت اصول اخلاقي و حرفه اي مي باشند حساسيت شغل وكالت ايجاب ميكند كه وكلا به وظايف حرفه اي خود اهتمام بيشتري ورزند زيرا تخطي و قصور در انجام تكاليف قانوني توسط وكيل ميتواند لطمات مالي و معنوي جبران ناپذيري به اقراد و جامعه وارد كند آنچه در ادامه آمده است به بررسي تطبيقي عقد وكالت مي پردازد.
تاريخچه وكالت
تاريخ بشر همواره نشان مي دهد كه از هزاران سال پيش چهره وكيل مدافع و وكالت از لابلاي حوادث و وقايع و در اداره و تمشيت امور اجتماعي نمايان است حتي از 5هزار سال قبل در تمدن سومري كه وكيل مدافع در دادرسي از متهم دفاع كرده مدارك كتبي به جاي مانده. همچنين در ايران باستان سخنگويان قانون طرف مشاور مردم در امور قضايي و زبان ان ها در دادگاه ها بوده اند و درا يران بعد از اسلام مستندا به ادله اربعه و مدارك مسلم درباره جواز و حقانيت وكالت در كتب فقهي به تفصيل ياد شده و وكيل نه تنها براي مدافعان حقوق مردم در محاضر شرعي و محاكم و مراجع عرفي به كار رفته بلكه به جهت وسعت قلمرو عملكرد و عمق مفهوم ان در هر موردي كه كسي سمت امين قائم مقام داشته به او اطلاق كرده اند و بالجمله كسي كه متكفل امور ديگري يا ديگران يا متصدي امور رسمي و ديواني بوده وكيل ناميده مي شد حتي مي بينيم وكيل را درايران خاصه و تصدي امور محاسبات و اجراي اوامر سلطان و امور مالي در برابر كلمه وزير به كار برده اند و نيز منابع فارسي فراواني موجود است كه درباره وكيل و قاضي سخن به ميان اورده از جمله كيمياي سعادت تاليف امام ابوحامد محمد غزالي و تاريخ مسعودي كه به نام مولف آن بيهقي معروف شده و از شاهكارهاي نثر فارسي است همچنين در يونان قديم كساني بوده اند كه براي متهمان عاجز از دفاع، لايحه دفاع تنظيم مي كرده اند و يا به جاي آنان در شوراي دادرسي دفاع مي نمودند و نيز در رم شهرنشينان ازاد به نام وكيل مدافع و يا به اصطلاح "آدو كاءوس" مدافعي از ديگران را برعهده داشتند و آدو كاءوس به معني "براي ديگري و به جاي ديگري" و بالاخره در سومر كه نخستين تمدن بوده است و تاريخ ان را از 5هزار سال پيش از ميلاد تعيين كرده اند در شهرهاي آن طرح نخستين تمدن فرهنگ داري را ريخته اند كه تاريخ از آن اگاه است و در زمينه قانونگذاري و داوري و وكالت تاريخ گواهي مي دهد كه علاوه بر مجالس محاكمه و داوري كه در معبدها تشكيل مي شد براي دادگاه هاي عالي قاضيان متخصص برگزيده مي شد و در زمينه ايين داوري و حضور وكيل مدافع در محاكم همواره براساس عدالت، محاكمه، متهم با حضور وكيل مدافع انجام مي گرفته است به اين ترتيب آنچه ترديد ناپذير است حمايت و پشتيباني از ناتوانان و دفاع از ستمديدگان پابه پاي داوري و قضا در عرصه اجتماع نمودار گرديده و وكلا در طول تاريخ ممتد بشر و تاريكي هاي جامعه استبدادي از حقوق افراد دفاع مي كردند و اجراي قانون و عدالت را خواستار مي شدند.
- وكالت در ايران
قبل از مشروطيت درايران افرادي به عنوان وكيل در محاضر شرع با ديوان خانه عدليه حاضر مي شدند و دفاع از اشخاص را برعهده مي گرفتند اما حرفه و شغل اصلي انان وكالت نبود و كار ان ها قيد و شرطي نداشت تنها با استفاده از مباني فقهي و شرعي و گاهي هم با توسل به شعر و ادب و تاريخ از موكلين خود دفاع مي كردند در سال 1329 قمري وكلاي عدليه را مي توان به دو دسته تقسيم كرد الف وكيل رسمي ب وكيل غير رسمي در سال 1332 وزارت دادگستري طي فرماني وكلا را موظف كرد تا براي امكان شركت در محاكم قبلا امتحان لازم را بدهند و تصديق نامه بگيرند و در راه اصلاحات بعدي عنوان وكيل غير رسمي از بين رفت تنها وكلايي مجاز بودند در محاكم شركت پيدا كنند كه داراي شرايط لازم از جمله سابقه خدمت قضايي با وكالت دادگستري بوده باشند و غير از وكيل مجاز هركسي مي توانست سه مرتبه در سال وكالت اتفاقي داشته باشد در سال 1309 براي اولين بار كانون وكلاي دادگستري به وجود آمد كه وابسته به يكي از ادارات عدليه گرديد رياست كانون با شخص وزير عدليه بود در سال 1314 قانون وكالت تصويب شد و وكلاي دادگستري به 5درجه تقسيم شدند و كانون وكلا از هيئتي مركب از رئيس و 5 الي 12 نفر عضور كه براي مدت دو سال انتخاب مي شدند تشكيل گرديد. رئيس كانون هر محل را وزارت عدليه معين مي كرد. در سال 1315 قانون جديدي به تصويب رسيد و وكلا به سه درجه تقسيم شدند: 1- وكيل پايه يك
2- وكيل پايه دو
3- وكيل پايه سه
در سال 1331 لايحه قانوني استقلال كانون وكلا تصويب شد و در سال 1331 كميسيون مشترك مجلسين استقلال وكلا را به صورت قانون درآورد و آيين نامه وكلا در سال 1334 رسما ابلاغ گرديد و همين قانون و آيين نامه اساس كار وكلاي دادگستري را تشكيل داد.
- وكالت در تركيه: داوطلبان ورود به حرفه وكالت در تركيه لازم است داراي مدرك حقوق از دانشگاه آنكارا يا استانبول و يا داراي مدرك علوم سياسي از دانشگاه آنكارا باشد مدت تحصيل دراين دانشگاه 4سال است فارغ التحصيلان علاوه بر آن مي بايست به مدت يكسال در محاكم و دفتر حقوقي دوره كار اموزي ببينند.
- وكالت در عربستان سعودي:
وكالت هنوز به طور كامل در عربستان سعودي تصويب نشده است و همينطور كانون وكلا نيز در عربستان وجود ندارد درواقع بر اساس حقوق اسلام وكلا حق امتياز انحصاري را ندارند. به طور سنتي چنين بوده است كه دو طرف دعوا يا خودشان دعوا را مطرح مي كنند يا ديگري را كه خويشاوند و يا وكيل مدافع است براي اين منظور مي گزينند. اين روش را نخستين بار در سال 1936 ميلادي قانون آيين دادرسي دادگاه ها محدود كرد به اين صورت كه اشخاص فاقد صلاحيت وكالت فقط مي توانستند وكالت بستگان خودشان را به عهده بگيرند محدوديت هاي بيشتري در سال 1952 ميلادي به وجود آمد و مقرر شد كه افراد غير اگاه نمي توانند در هر بار، وكالت بيش از سه شخص را به عهده بگيرند.
وكلاي شاغل در عربستان سعودي به دو بخش تقسيم مي گردند:
- وكلاي دادگاه شرعيت كه بايد گواهينامه از وزارت دادگستري بگيرند و آشنا با حقوق اسلامي باشند.
- وكلاي شاغل در حقوق تجارت حق حضور در دادگاه هاي شريعت را ندارند ولي مي توانند در دادگاه هاي اداري دفاعيات را پيگيري كنند. و مشاور حقوقي يا تجاري شوند بنابراين گواهينامه فوق را تجارت بازرگاني به انان مي دهند. در موسسات اموزشي شريعت اسلامي وكلا و قضات فقط به خواندن دروس فقه اسلامي مي پردازند.
3. كانون وكلا در مصر:
در مصر يك كانون وكلا وجود دارد كه 15644 وكيل عضو ان هستند كانون وكلا داراي يك رئيس و هيئت رئيسه به مدت چهار سال انتخاب مي شوند.
وكالت در برخي كشورهاي اروپايي:
- وكالت در فرانسه
در فرانسه براي اخذ پروانه وكالت ثبت نام در كانون وكلا لازم است. هيئت مديره كانون بايد صلاحيت داوطلب را احراز نمايد. انتخاب هيئت مديره كانون از زبان ناپلئون و برطبق فرمان او در اختيار دادستان بود. اكنون به وسيله خود وكلا انجام مي گردد. در فرانسه وكيل دادگستري داراي موقعيت ممتازي است. عرف و عادت وكالت به وضع ابرومندي در سنخ وكلا رسوخ دارد و ان ها را از هرگونه انحراف به دور مي سازد تخلفات انتظامي به شدت مورد تعقيب قرار مي گيرد و در اين موارد سابقه دوستي و ارفاق و ملاك هايي از اين نوع موجب گسترش انحراف نمي گردد. حيثيت و شان وكالت در سطحي بالاست وكيل بايد داراي ويژگي هاي زير باشد:
- حفظ اسرار مردم (اعم از موكل او و طرف دعوا)
- منع از سودجويي
- حمايت از حق و قانون از بدترين اقدامات وكيل اين است كه دادگاه را در جهت منافع موكل خود منحرف كند و به اشتباه اندازد در فرانسه در دادگاه هاي شهرستان و استان وكالت اجباري است اما در دادگاه هاي اختصاصي و بخش و مراجع حل اختلاف اختياري است.
- وكالت در انگلستان
از شش قرن قبل وكالت عدليه در انگلستان به دو قسمت تقسيم شده: 1. باريستر 2. ساليستر
دسته اول وكيل شفاهي هستند تحت تعليمات قضايي، رويه بي طرفي در ان حد پيدا كرده اند. كه تماسي با افراد مردم و حتي اصحاب دعوا ندارد دسترسي ان ها از طريق وكلاي دسته دوم انجام مي پذيرد باريسترها در دادگاه ها حضور مي يابند و امر دفاع را برعهده مي گيرند اين وكلا انچنان وضع مستقلي دارند كه موكلين هم نمي توانند ان ها را به عنوان غفلت و مسامحه مورد اعتراض و يا شكايت قرار دهند.
دسته دوم ساليستر ها هستند كه به ان ها اطورني مي گويند وكلاي واقعي اصحاب دعوا اين دسته هستند سابقه اين دسته هم قديمي است در قرن 14 اسامي عده اي از متخصصان قضايي كه امكان وكالت داشتند اعلام مي شد و كم كم عنوان ساليستر پيدا مي كردند افراد در اين گروه بدوا بايد امتحانات لازم را بدهند و سه تا پنج سال تحت نظر يك وكيل كار كنند و بعد در يكي از مراكز اموزشي به مدت يكسال كاراموزي مي نمايند و برعكس باريستر ها با موكلين نزديكترند با ان ها مشورت مي شود در برابر موكلين مسئولند و مي توانند براي حق الوكاله اقامه دعوا كنند و در ادامه در محاكم پايين هم حق حضور دارند .
موارد استعمال وكالت:
طبق تعاريف فقها در ماخذ فقهي و مستفاد از ماده 656 قانون مدني وكالت در دو معنا استعمال شده است: يك استعمال در معناي كلي و عام كه شامل وكالت در معاملات و عقود و ايقاعات و دعاوي و مخاصمات مي شود.
دو استعمال در معناي خاص، نمايندگي در امور قضايي و دعاوي و اختلافات كه شخصي با علم و اطلاع بر آيين دادرسي و روش اعمال اصول و قواعد محاكمه به منظور احقاق و اجراي عدالت اقدام مي نمايد.
در كتاب الفقه علي المذاهب الاربعه امده است مبحث وكالت بر دو قسم است:
يك: وكالت در بيع
دو: مبحث مربوط به دعاوي كه وكيل از جانب موكل اقامه دعوا كند يا از جانب او در مقابل اقامه دعوايي پاسخ گويد.
تمام مذاهب اربعه (ماليكه، حنفيه، شافعيه، حنبليه) وكالت در خصومت را جايز دانسته اند و هر كدام شرايطي را براي آن ذكر كرده اند. آنگونه كه از تعاريف فقهاي شيعه در مورد وكالت مستفاد است آنان هم از وكالت معناي عامي را اراده كرده اند كه شامل توكيل در بيع و شراء و امثال ان و هم توكيل در دعاوي و خصومت ها مي شود.








+ نوشته شده توسط شیوا سپهري در شنبه بیست و دوم تیر 1387 و ساعت
|